Om een beter begrip te krijgen van de betekenis van de opkomst van de computer voor werkgelegenheid en te begrijpen hoe de computer van invloed zal zijn op de kennis en vaardigheden die van belang zijn voor de arbeidsmarkt, is het belangrijk om gedetailleerd te onderzoeken hoe een computer wordt ingezet en op welke wijze de werkzaamheden van werknemers en de organisatie van het bedrijf zich hierop aanpassen.
Met het schrijven van een preadvies hebben de heren Lex Borghans en Bas ter Weel, beide onderzoekers verbonden aan de universiteit van Maastricht, de plaats van de computer op het werk in kaart gebracht. Getracht is een beeld te vormen welk effect het gebruik van computers heeft op de ontwikkelingen in de arbeidsmarkt. In dit artikel worden deze bevindingen samengevat.
De introductie van nieuwe technieken wordt meestal als bron gezien voor de vrees van het verlies van werk. Vaak is dit ten onrechte. Na een aantal jaren wanneer iedereen gewend is aan de nieuwe technologie en de maatschappij zich heeft aangepast aan de mogelijkheden ervan, wordt vaak lacherig teruggekeken op de angst en het nieuwe onbekende. Vaak ontstaat er ook veel nieuwe werkgelegenheid veel meer dan men aanvankelijk kon bevroeden.
De digitalisering van de wereld, als gevolg van de introductie van computers, chips en moderne informatie- en communicatietechnologie (ICT), is ongetwijfeld de belangrijkste technologische ontwikkeling van de afgelopen decennia. Zowel bij de introductie van de computer in de zestiger jaren en de opkomende automatisering in de jaren zeventig, als bij de wijde verspreiding van PC’s, de opkomst van het Internet in de jaren tachtig en negentig en de huidige innovaties op het gebied van de (mobiele) communicatie, heerst de vrees dat mensen hun werk zullen verliezen of dat delen van de bevolking de boot zullen missen. Gevreesd werd dat een (digitale) tweedeling in de samenleving zal ontstaan.
Aanvankelijk werd de computer vooral gezien als een apparaat dat werk van mensen overnam en efficiënter uitvoerde. De eerste computergestuurde robots lasten, spoten en construeerden auto’s die voor als nog door mensenhanden in elkaar gezet werden. Computers namen administratieve taken over van boekhouders. In de procesindustrie verzamelden de computers meetgegevens, waarvoor later zelfs programma’s ontwikkeld werden zodat computers vervolgens zelfstandig beslissingen namen over de voortgang van productieprocessen. Onder veel economen maar vooral ook de bevolking bestond de vrees dat de computer en ICT veel werk van mensen zou overnemen en grote groepen uit de bevolking werkeloos zouden worden. De verwachting was dan ook dat vooral onder lager opgeleiden veel werkeloosheid zou optreden omdat nu eenmaal eenvoudig werk gemakkelijker te automatiseren is. Vooral ook de dramatische toename van de werkeloosheid in de zeventiger jaren leek deze visie te bevestigen.
Deze zienswijze is slechts ten dele waar. Natuurlijk heeft de computer veel werk overgenomen, maar heeft tegelijkertijd ook een enorm scala aan mogelijkheden geboden voor nieuwe producten, nieuwe werkwijzen en enorme besparingen op de kosten van bepaalde productieprocessen. Call centers en helpdesks zijn voorbeelden van nieuwe werkwijzen die slechts door de computertechnologie mogelijk zijn geworden en met name veel werk voor personeel op middelbaar niveau hebben opgeleverd.
Tevens blijkt dat een computer geen werknemers vervangt maar eigenlijk dat werknemers steeds meer gaan samenwerken met computers. De technologie is zich steeds meer gaan aanpassen aan de gebruiker. Een duidelijk voorbeeld hiervan is het begrip Personal Computer, waarbij benadrukt wordt, dat de PC een soort symbiose vormt tussen mens en machine. In Nederland heeft inmiddels 72% van de huishoudens een computer ter beschikking. Op de werkplek ligt het percentage computers zelfs nog hoger.
Men koopt veelal een computer en volgt computercursusjes om Windows, tekstverwerkingsprogramma’s of het Internet onder de knie te krijgen. Ook een aantal beleidsmaatregelen lijken gebaseerd te zijn op deze veronderstelling. Dit alles heeft geleid tot de vrees dat wanneer mensen niet met computers kunnen omgaan minder succes zullen hebben op de arbeidsmarkt. Om ervoor te zorgen dat iedereen leert om te gaan met computers worden omvangrijke investeringen gedaan in bijvoorbeeld computers op scholen en fiscale voordelen bij de aanschaf van PC’s.
De computer is vooral goed in kille berekeningen. Om volop de mogelijkheden van een computer te benutten, moet de gebruiker beschikken over vaardigheden waarover een computer juist niet beschikt. Deze complementaire vaardigheden kunnen variëren van creativiteit van de ontwerper, improvisatie, analyse en communicatie vermogens van de manager, tot de vriendelijke stem van een werknemer in het call center of de hulpvaardigheid van een verkoper. Het kan hierbij gaan om de vaardigheden die vooral met hoger opgeleiden worden geassocieerd, maar ook om vaardigheden die bij middelbaar en lager opgeleiden voorhanden zijn.
De hogere beloning bij werkenden die een computer gebruiken, is meer een uiting van meer verantwoordelijkheid, adaptatievermogen en ontwikkelcapaciteit dan louter computer kennis. De technische complementariteit nodig voor toepassing van nieuwe technologieën staat als het ware in het instructieboek. De computer faciliteert de manier waarop mensen organiseren en communiceren.
Vrijwel het grootste gedeelte van het gebruik van computers heeft betrekking op e-mail en tekstverwerking. Dit is niet bepaald het type specialistische kennis dat slechts voorhanden zou zijn bij hoger opgeleiden. Met name veel secretaresses en typisten maken intensief gebruik van PC’s. Dit lijkt er niet op te wijzen dat het gebruik van nieuwe technologie met name technische vaardigheden vereist.
Conclusie
Hoewel aanvankelijk computers vooral hun intrede doen bij hoger opgeleiden zal na verloop van tijd vrijwel elke werknemer met computers in aanraking komen. Ontbrekende computervaardigheden spelen hierin waarschijnlijk geen belemmerende rol tijdens deze computerisering. Vanuit de regering dient een beleid gevoerd te worden om de economische potentie van ICT zo goed mogelijk te benutten. Het gaat hierbij niet alleen om de ontwikkeling van fysiek netwerken maar ook om de beschikbaarheid van software en informatie. Over de gehele linie zullen de opleidingseisen van werknemers veranderen. Er zullen veranderingen op treden in de kennis en vaardigheden waarover mensen dienen te beschikken. Hierbij gaat het niet in de eerste plaats om computervaardigheden, maar om een veel bredere verschuiving van het belang van diverse vaardigheden in de samenleving. In de nieuwe economie zullen naast specifieke technische vaardigheden, ook bredere communicatie-, beslissings-, en verantwoordelijkheidsvaardigheden belangrijker worden. Naarmate de communicatietechnologie (Internet, mobiele telefonie) goedkoper wordt, zal de vraag naar flexibel personeel, dat deze kennis kan vertalen en gebruiken essentieel worden. Meer nog dan in het geval van computers kan bij de informatietechnologie worden verwacht dat communicatievaardigheden de essentiële scholingsvaardigheid zal zijn, die complementair is aan het gebruik van ICT.