In het kort
De rijke landen geven de economie een boost met steeds meer schulden. Die moeten ook weer afgelost worden door middel van reële economische groei. Op korte termijn lijken inflatie en rentestand in de Europese Unie goed beheersbaar. Geopolitieke spanningen kunnen de wereld kwaad opbreken. Van echte duurzame groei die de aarde beschermt is geen sprake. Bij toenemende staatsschulden is er onrust over de rente. De pandemie woekert voort
.
Liberaal regeerakkoord
Het is een gecompliceerd begrip, schuld. Je hebt het gedaan; het moet iets verwijtbaars zijn; was je nalatig? Ik ga vertellen over financiële schuld. De tegenpool van bezit. Zoals bij de meeste mensen heeft mijn portemonnee gebalanceerd tussen bezit en schuld; tussen eigen en vreemd vermogen. Noch rijk, noch verpauperen behoorde tot mijn ambities. Ik “heb” nauwelijks meer dan toen ik kwam. Maar hoe zit dat in de wereld van nu?
Als je kijkt naar de keuzen in het coalitieakkoord dan zie je een conservatief liberaal land dat binnen de lijntjes kleurt. Het minimumloon stijgt te weinig, de AOW helemaal niet en er lijkt een eigen bijdrage voor de jeugdzorg te komen, om een paar voorbeelden te noemen. De staatsschuld in procenten van het BBP blijft strak binnen de Europese normen. Er is geen strijdplan tegen de coronapandemie. Er is geen versterking van de democratie door referenda.
Sinds het einde van WOII is de economie – met tijdelijke recessies en tegenvallers – sterk gegroeid. Na het verwerken van de financiële crisis in 2008-2009, leidt de coronapandemie opnieuw tot een ongekende toename van de overheidsschulden wereldwijd. Deze financiering van het in stand houden van de wereldeconomie met een sterke groei van de particuliere- en staatsschulden roept de vraag op of in een reeks welvarende landen zoals Japan en de VS, de hoge schulden nog wel houdbaar zijn. Vandaar de toenemende geruchten over blijvende hogere inflatie en daaruit voortvloeiende rentestijgingen in de VS die ook weer gevolgen kunnen hebben voor de economische groei. Maar de onophoudelijke klassieke economische groei sinds WOII en de beperkte impact van de epidemie wekken de indruk dat de wereldeconomie en die in Nederland tenminste tot 2050 fors blijven groeien. We rollen ongemerkt de volgende groeigolf van Kondratieff binnen. Dan zou de wereld ook uit de schulden kunnen groeien.
Groeipad tot 2050
Nederland heeft zijn boekhouding goed voor elkaar, maar is afhankelijk van wat er in het buitenland gebeurt. De toekomst kun je niet voorzien, maar als ik alle data proef dan is mijn indruk dat de inflatie in 2022-2023 beneden de grens van 2% blijft en daardoor in de EU de rente ook nog zeer laag blijft. Wanneer de Nederlandse economie zich de komende dertig jaar tot 2050 net zo ontwikkelt als de voorbije 60 jaar sinds 1960 is gebeurd, verdubbelt zij tot ongeveer $1800 miljard in 2050. Dat gebeurt bij ongewijzigde omstandigheden (geen oorlog) en een even grote gemiddelde jaarlijkse groei van 2,71% zoals sinds 1960 is gerealiseerd. (Hierbij zijn de data van de Wereldbank gebruikt bij een constante dollar uit 2015.). Je ziet dat de crises van 2008 en de pandemie op lange termijn als lichte verstoringen van het groeipad zichtbaar blijven.
Dit groeipad is echter niet duurzaam.
Ernstige ongeregeldheden
Graag neem ik de reactie op mijn vorige blog over de mondiale economische groei van adviseur Bert Landman op. Bert en ik kennen elkaar allang. “Goed je weer terug te zien en jij ook mooie feestdagen gewenst!”, schrijft hij. “Je hebt gelijk als je zegt dat het klimaatprobleem naar de toekomst wordt verschoven: eigen economie eerst, nietwaar? En volgens deskundigen is 1.5 graad toch allang niet meer haalbaar, en mogen we blij wezen als we het deze eeuw vanwege de zeespiegelstijging in Nederland drooghouden. Dus hop, laten we maar wat kerncentrales bouwen in ons lage landje (die uiteraard hard nodig zijn voor de gigantische datacenters die nauwelijks bijdragen aan onze welvaart en zeker niet aan ons welzijn). Je merkt, ik ben er niet positiever op geworden, zeker niet als je naar de toenemende geopolitieke spanningen kijkt. Zou China het redden met een ontspoorde centrale-plan-economie en met hun streven naar een allesoverheersende surveillancestaat? Ik denk het niet, en verwacht dan ook de komende jaren wereldwijd ernstige ongeregeldheden en conflicten waardoor de klimaatproblematiek verder naar de achtergrond verschuift”.
Roep om centrale regie
Landman mist een “Grand Design voor 2050 op het gebied van kernenergie en datacenters. “Het is een sprookje dat een zo ingrijpende en langdurige transitie door middel van een geleidelijk evolutionair proces tot stand kan komen. Strakke centrale regie is onontkoombaar. Wanneer onduidelijkheid bestaat over de toekomst zullen de betrokken partijen niet vanzelf uit de veren komen om grootschalig in een dergelijke transitie te investeren. De zakelijke risico’s zijn dan gewoon te groot. Het Grand Design is een schets van de toekomst waarin is vastgelegd wat we nu al weten aangevuld met plausibele aannames, zoals de componenten van de primaire energiemix en de essentiële energiedragers (zoals waterstof). Daardoor is vaak sprake van meerdere scenario’s, bijvoorbeeld een basisplan en daarnaast een ‘Plan B’”, schrijft hij in zijn studie hierover.
“Wat ik in beide gevallen (kernenergie en datacenters) mis, is een Grand Design voor 2050. Het zijn zeer grote beslissingen die alleen kunnen worden genomen wanneer de bredere kaders bekend zijn (en dat is niet het geval) en die alleen genomen kunnen worden wanneer uitputtende impactanalyses zijn uitgevoerd. Het resultaat is korte-termijn-gemillimeter waarvan na enige jaren dan weer blijkt dat we geen ruk zijn opgeschoten. Tegelijkertijd gaat de wereld steeds sneller naar de knoppen en bereiken we allerlei points-of-no-return die al lang geleden zijn voorspeld maar toen niet werden geloofd. Natuurlijk had Wintzen gelijk – iets dat bijvoorbeeld door Kate Raworth een paar jaar geleden nog eens op de agenda is gezet in
Doughnut Economics. Hoe keer je dit om? Is alleen een Zweedse tiener daartoe in staat?” verzucht Landman.
Tijdens de klimaatconferentie van de Verenigde Naties in september 2019, sprak de Zweedse tiener Greta Thunberg de aanwezige wereldleiders in New York bestraffend toe. "Hoe durven jullie", zei de geëmotioneerde tiener. "Ik had vandaag op school moeten zitten in plaats van hier te zijn."
Landman plaatst relevante kanttekeningen. We moeten weten of en zo ja hoeveel datacenters bijdragen aan onze welvaart, hoeveel energie ze nemen van de te bouwen kerncentrales die weer voor onaanvaardbare bergen kernafval zorgen. Dit zijn geen onderwerpen waarover de gemeenteraad in Zeewolde moet besluiten. Het zijn zelfs niet alleen zaken voor de regering. Het gaat over thema’s op Europees niveau. Eerder schreef ik dat automatisering autonoom voor versnelling van de economische groei zorgt. Ik denk dat dit zo is omdat de verbindingslijnen steeds korter worden
. (In 1970 duurde het vier uur voordat een door mij in Wolvega geschreven artikel als “treinbrief” op de redactie van Elsevier in Amsterdam belandde. Nu is dat minder dan een seconde.)
Draagkracht van de aarde
Ik heb in de loop van mijn leven geleerd dat je met traditionele economische groei niet uit de problemen kunt “groeien”. Entrepeneur Eckart Wintzen wilde daarom een BOW invoeren, een belasting op aan het milieu onttrokken waarde ofwel aan het milieu toegebrachte schade. Dat leidde systematisch tot een verlies per aandeel van de dominante industrieën. (
https://www.wanttoknow.nl/zo-kan-het-ook/over-belasting-onttrokken-waarde-de-bow/) . Een schone wereld kan dan alleen zonder de mantra van traditionele economische groei.
Oxfor-econoom
Kate Raworth werkte de ideeën van Wintzen (en mijzelf en anderen) uit in een rapport voor
Oxfam genaamd
A Safe and Just Space for Humanity. Ze heeft het model verder ontwikkeld in haar boek
Donuteconomie: In zeven stappen naar een economie voor de 21e eeuw.
De
Donut (of
Donuteconomie) is een economisch model dat economische welvaart meet door te kijken naar de realisatie van een sociaal fundament zonder het overschrijden van ecologische plafonds. Simpel gezegd is het doel om de behoeftes van iedereen te realiseren binnen de draagkracht van de Aarde.
De Kleine Aarde in Boxtel (1972) was een vroeg voorbeeld en ik richtte zelf in dit verband in 1980
Kloostertuin Noordwolde op. De voornemens in het coalitieakkoord zijn mijlenver verwijderd van deze romantische economische modellen die functioneren in de marge van de reële economie.
Schulden groeien hard
Het overeind houden van de economie tijdens de crises van 2008 en de pandemie wordt gefinancierd door een sterke groei van schulden die door komende generaties moeten worden afgelost. De schulden worden onderscheiden in die van overheden (Publiek) en particulieren (Privaat: huishoudens en bedrijven). Wereldwijd steeg de publieke schuld van 70% van het BBP in 2007 - vlak vóór de financiële crisis - naar 124 % in 2020. De particuliere schulden stegen veel minder hard van 164% naar 178% van het BBP. De globale staatsschuld is bijna 40% van de totale schulden en vooral zo gestegen door de financiering van de wereldwijde financiële crisis en de huidige COVUID-19 pandemie. De Verenigde Staten van Amerika (140%) heeft heel hoge schuldfinanciering. Geen wonder dat daar de druk op inflatie en rentestijging het grootst is. Japan (237%), Griekenland (174%) zijn koplopers, maar de Belgen, Fransen, Spanjaarden en Italianen drukken het Europese niveau ook tot ver boven de doelstelling van 60%.
In het eerste pandemie jaar 2020 stegen vooral de schulden in de rijke landen en China, die met geld smeten om de economie aan de praat te houden. De lage rente e aankopen van staatsschulden door Centrale Banken faciliteerden de schuldfinancieringen. Van de schuldgroei van $28 triljoen ging 90% naar de rijke landen, terwijl arme landen het nakijken hadden. Het was net zo’n steunoperatie als tijdens de financiële crisis van 2008-2009.
Reuring over de rente
De grote stijging van de schulden is gerechtvaardigd om werk, banen, gezondheidszorg, onderwijs en het MKB in stand te houden. Dat is gelukt. In Nederland zet de nieuwe regering er nog eens een krachtig investeringsprogramma bovenop, maar de veel te hoge schulden van een reeks andere landen beperken de mogelijkheden om in nieuwe groei te investeren. Centrale banken hebben tijdens de pandemie door monetaire ingrepen de rente laag gehouden. Dat beleid heeft een grens en die lijkt in de VS bij de FED al bereikt.
Nu gaat de focus meer gericht zijn op afremmen van inflatie door rente op te voeren wat lenen duurder maakt en de beurskoersen onder druk kan zetten. Bovendien gaan Centrale Banken minder staatsschulden opkopen. Bij hogere rente neemt de onzekerheid over de houdbaarheid van hoge staatsschulden toe. Dat geldt temeer wanneer ook nog de economische groei zou gaan stagneren. Wanneer er dan ook nog geopolitieke spanningen ontstaan, zoals tussen Japan en China, de EU en Rusland, de VS en China, dan kan de noodzaak voor Centrale Banken om het monetaire beleid op elkaar af te stemmen en de noodzaak voor regeringen om de fiscale politiek te stroomlijnen onder druk komen te staan.
Beangstigend wereldbeeld
Intussen neemt Nederland nog geen 2% van het globale bruto product voor zijn rekening. Dat maakt Nederland, dat ook nog sterk van export afhankelijk is, bijzonder kwetsbaar voor wereldwijde trends. Terwijl de wereldeconomie de komende vijf jaar sterk blijft groeien doet de groei van de wereldwijde schulden daar niet voor onder. Het Britse Institute for International Finance verwacht dat de wereldwijde schuld in 2021 gaat groeien tot meer dan $ 300 triljard. Dat betreft schulden van overheden, banken, huishoudens en bedrijven. Het IMF zag deze wereldwijde schuld in 2020 nog exploderen tot $226 triljard. Dat is 256% van de wereldwijde optelsom van bruto binnenlandse producten (BBP). Maar ook in Nederland zijn de schulden hoog. Hier zijn de schulden van huishoudens en bedrijven alleen al samen ongeveer 270% van het BBP.
Trendmatig is er daarbij naast de groei van de economie en de welvaart en de groei van de vervuiling, voortdurend sprake van groei van de schulden. Volgens het IMF waren de wereldschulden in 1970 in totaal niet hoger dan 100% van het wereldwijde BBP. Nu zijn ze 256% daarvan. De wereld groeit door voortdurend meer schulden te maken. Die schulden worden vooral gedragen door de armen. De bezittingen concentreren zich bij de rijken. Ik heb zomaar het gevoel dat dit niet eindeloos door kan gaan.
Huishoudens welgesteld
Even inzoomen op Nederland. Er zijn in Nederland begin 2021 614.000 huishoudens met problematische schulden, 7,6% van alle huishoudens en bijna 50.000 minder dan in 2015. Nederlandse huishoudens hebben ongeveer €2771 miljard aan bezittingen, waarvan €935 miljard aan schulden. Daarbij zit meer dan de helft van het bezit vast in eigen woningen. Effecten (5,2%) en ondernemingsvermogen (3%) zijn eigenlijk maar beperkte bezittingen, maar “aanmerkelijke belangen” in andere bedrijven (14,6%) wegen wat zwaarder.
Inclusief de woningen is het eigen vermogen gemiddelde omstreeks 50 mille, zonder dat niet veel meer dan 15 mille. Het eigen vermogen is ruim 66% van het totale vermogen, een bijzonder luxepositie. En een positie die sinds de financiële crisis van 2008-2009 (weet je nog) aanzienlijk verbeterd is dankzij de voortdurende stijging van de huizenprijzen omdat er veel te weinig gebouwd is. De rijkdom zit vooral bij welgestelde huishoudens in de provincie. Steden als Rotterdam en Amsterdam kennen veel armoede.
Nederland blijft rijk
Het coalitieakkoord laat ondanks massieve staatsuitgaven in de periode 2022-2025 zien dat de Nederlandse staatsschuld uitstekend binnen de perken blijft van de afgesproken 60% van het Nederlandse bruto binnenlandse product. Dat is de bedoeling bij een voorziene rente van 0% en een economische groei van 3% per jaar. Er waren in de Nederlandse geschiedenis wel enorme uitschieters in de staatsschuld. Die liep in de jaren dertig van de 19
de eeuw (200 jaar geleden) wel op tot 230% van het toenmalige BBP. Ook in 1946, het eerste jaar na WOII was de staatsschuld zo extreem hoog.
Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw is de Nederlandse staatsschuld structureel beneden de 90% van het BBP gedrukt. In 2012 was er na de financiële crisis nog een opleving tot 71%. Door felle bezuinigingen van de kabinetten Rutte was de Nederlandse staatsschuld in 2019 teruggedrongen tot 48,6% van het BBP, een uitingsvorm van een liberaal economisch beleid. In 2020 steeg de staatsschuld tot 54,5% van het BBP en in 2022 wordt het 58,6% van het BBP, dat dan omstreeks €837 miljard behaalt, waarmee het verlies van 2020 ruimschoots is ingehaald.
Strijdplan tegen virussen
Het verhogen van de schuldquote bijna tot de EMU-norm van 60% van het BBP geeft een enorme extra bestedingsruimte. Toch is het beleid ten opzichte van de Europese en wereldwijde schulden liberaal en conservatief: een illustratie van het liberale land dat Nederland is. In 2020 en 2021 is aan het bestrijden van de pandemie door de overheid €100 miljard besteed, waarvan ongeveer de helft aan loonsteun en de andere helft aan bedrijven, voor een deel door uitstel van betaling van belasting.
De nieuwe lockdown die tenminste tot 15 januari 2022 duurt gaat opnieuw vergezeld van een steunpakket voor bedrijven en werknemers, een steun die onvoldoende is voor een duurzaam herstel. Ik zie het bezwaar niet, in het licht van de lange termijn geschiedenis, om in Nederland de staatsschuld tijdelijk verder te laten oplopen tot boven de 60%. Daarmee komen miljarden vrij. Het is sowieso noodzakelijk om een uitvoerbaar plan te maken voor de middellange termijn dat rekening houdt met blijvende aanwezigheid van infectieuze virussen. Het is daarbij heel bijzonder dat de economie zich zo veerkrachtig toont, mede dankzij grote doorbraken in automatisering.
Adriaan Meij 19-12 2021