Ik zou wel eens willen weten, waarom blijft de rente zo laag?
Misschien om de vrede te bewaren
Of ons allen een crisis te besparen
Maar misschien ook zijn al onze schulden te hoog
Daarom blijft de rente zo laag
Grote beleggers
in obligaties verwachten dat de al dertig jaar aanhoudende lage rente
de komende jaren doorgaat omdat de economische groei en de inflatie
bescheiden zijn. Zij voorzien evenmin grote schokken, behalve vanuit de
geopolitiek. Het FD speculeert op een rentestijging.
De vorige
twee blogs gingen over de groeiende kloof tussen rijk en arm en of – in
Nederland – een basisinkomen een bijdrage kan leveren aan de verkleining
ervan. De rente, dat is de prijs van het geld, kan daaraan ook een
bijdrage leveren. Immers, spaargeld hoort rente te dragen. Dat is nu
niet zo. Om je geld bij de bank te stallen moet je tegenwoordig rente
betalen. Kortom: de economie is nog steeds ontaard. Maar een hogere
rente slecht de beurskoersen waardoor de kloof tussen sparen en beleggen
kleiner wordt.
Rente is het vreemdste en belangrijkste product
dat de wereld kent. Het is de prijs van geld. Maar rente is niet
onderhevig aan de markt, zoals bij brood of huizen. De rentestand wordt
bepaald door bestuurders van de belangrijkste Centrale Banken van de VS,
EU, Japan en China die weer benoemd worden door de regeerders van die
landen.
In een democratie zoals Nederland bepaalt uiteindelijk
de kiezer wie namens de Staat DNB bestuurt en daarom een minimale
inspraak heeft in de rente zoals het bestuur van de Europese Centrale
Bank die bepaalt. Behalve in het stemhokje hebben u en ik niks over de
rente te zeggen. Maar de volle
democratie
is wereldwijd in recessie, slechts toebedeeld aan 5% van de
wereldbevolking, zodat in veel landen de rentestand autoritair wordt
opgelegd.
Zakenvriend Ad Nederlof van Vanad denkt dat de
giga-staatsschulden de oorzaak zijn van de lage rente. “Die schulden
zijn extreem hoog. Als de rente naar 8% stijgt dan zitten we weer in de
volgende crisis. Japan haar schuld is bijna 1 1/2 keer bnp. Dan moet er
enorm bezuinigd worden om alleen al die rente te betalen’, zegt hij.Ook
landen als Italië en de VS kunnen niet zonder een extreem lage rente.
Ik denk dat de rente laag blijft vanwege de Brexit, nationalisme van
Trump en in de EU. De rente is en blijft zo laag omdat de economische en
financiële macht verschuift van west naar oost, omdat automatisering
werk vernielt en rijken steeds rijker worden, omdat kostbaar
nationalisme en protectie opkomt, omdat meer dan de helft van de
Amerikanen geen pensioen heeft opgebouwd, omdat de financiële schuld van
alle mensen in de wereld alleen maar toeneem, terwijl het klimaat zo
vernietigd wordt dat zeeën straten overstromen.
De Centrale
Bankiers financieren al 10 jaar met meer schuld zogenaamde economische
groei en hopen daarmee een nieuwe crisis uit te kunnen stellen. Zij accommoderen met de laagste rente de rijken en de groeiende kloof tussen
rijk en ar. Uiteindelijk moeten de schulden afgelost worden tot een
redelijke balans. Zover is het nog lang niet. De kern is dat volken
leiders kiezen die schulden afbouwen en het milieu herstellen. En
daarbij de rijkste aanspreken en de armste sparen.
Adriaan Meij
AME Research BV
www.ame.nl
Hieronder volgen nadere gedachten rondom de rentestand.
De rekening wordt ooit betaald
Sinds de top in 1980 is de rente steeds verder gedaald tot vrijwel nul
nu. Dat is al 30 jaar zo. Economen doen hun best het te verklaren uit de
opkomst van vrijheid, vrijhandel, globalisering en kapitalisme. In
ieder geval kan de individuele Nederlander, of Nederlandse ondernemer,
of zelfs de Nederlandse Staat er niets kan doen.
Welke richting
kiest de rente de komende vijf jaar? Ik denk dat de rente wel wat
schommelt, maar laag blijft, tussen de -1 en 3 procent. Soms wat
negatief, soms wat hoger. Voor een deel is deze opvatting gevoelsmatig,
voor een deel gebaseerd op verzamelde en ontwikkelde kennis en
inzichten. Ik denk dat omdat:
- De politieke moed voor herstructureringen tekortschiet
- Globalisering en informatisering concurrentie sterk bevorderen en daarmee groei afremmen
- Staatsschulden sinds de financiële crisis alleen maar zijn toegenomen en een hogere rente tot een nieuwe recessie zou leiden.
Feitelijk
is in de EU en Japan de rente al negatief: banken betalen om overtollig
geld bij de centrale banken te stallen. Doel daarvan is om banken te
stimuleren meer geld aan consumenten en bedrijven uit te lenen, maar
banken nemen geen risico meer nu hun aandeelhouders opdraaien voor een
deconfiture in plaats van de burger.
Het lijkt erop dat het
goed gaat met de economie in de wereld. Experts vertellen over de komst
van ’Goudlokje’. Iedereen krijgt het beter, wereldwijd. In zekere zin is
dat – in Nederland – zo, maar schijn bedriegt. Meer dan ooit zijn we
onderdeel geworden van een economie die we niet meer in eigen hand
hebben, waar andere actoren over beslissen, in de EU en wereldwijd. Wat
er financieel- en sociaaleconomisch gebeurt hangt niet meer af van
besluiten in het Nederlandse Parlement, maar van besluiten door
regeringen en centrale banken van de EU, VS, Japan en China. Cybercrime
en de rente zijn twee van de heel moeilijk in te prijzen bedrijfsrisico.
Intussen remmen de centrale banken van de EU, USA en Engeland het
pompen van geld in hun economieën wel af. Maar hard gaat het niet. De
Bank van Japan en de Zwitserse Centrale Bank gaan er mee door.De bekende
econoom
Nouriel Roubini, die de grote crisis van 2008 zo goed voorspelde, heeft vier opties voor duurzamer economische groei:
- Geld
in economie pompen en krediet goedkoop maken. Maar dan worden de
schulden van de Centrale Banken steeds groter en dat is niet zonder
risico.
- Spaarders en banken renteboetes opleggen, maar die geven ze door aan hun klanten
- De
doel inflatie opvoeren van 2 tot 4%. De FED onderzoek dat. Het kan het
rente-evenwicht naar 5-6% brengen, weg van de huidige laagte. Maar de
Centrale Banken halen de inflatiedoelstelling van 2% nu al niet en
moeten dan nog verdergaande maatregelen treffen. Bovendien kan het
gemakkelijk uit de hand lopen zoals eind jaren zeventig toen de inflatie
opliep tot 15%.
- Centrale
Banken kunnen het inflatiedoel ook verlagen naar 0%, zoals de Bank voor
Internationale Betalingen adviseert. Dat kan leiden tot schuld deflatie
en bankroet.
Als
de volgende recessie toeslaat, zegt Roubini, zoeken de banken weer hun
heil in onconventionele maatregelen zoals sinds 2007/2008 is gebeurd. Ze
blijven ermee doorgaan en daarmee blijft ook de lage rente. Roubini
onderscheidt hij drie scenario’s voor de komende drie tot vier jaar:
- In
het optimistische scenario ziet hij de bepalende economieën van de EU,
Japan, de VS en China goeie structurele maatregelen nemen en kwetsbare
punten bestrijden. Dan kan de groei terugkeren. Hierbij blijven rente en
inflatie laag.
- Het
kan evengoed misgaan. Als de Chinezen doorgaan met overcapaciteit en
nog meer schulden, de EU desintegreert en Japan vrijhandel afwijst. Of
als Trump de rijken blijft versieren, handel beschermt en migratie
stopt, oorlog met Noord-Korea ontbrandt en staatschulden oplopen. Ook
dan blijft de rente laag, zoals in elke oorlog.
- Het
derde scenario moddert tussen het eerste en tweede in en stelt de
nieuwe crisis alleen maar verder uit. China voorkomt een harde landing
maar pakt de overcapaciteit en schulden niet echt aan. De EU zet niet
door in integratie, Japan zet vrijhandel onvoldoende door, in de VS
neemt de ongelijkheid verder toe. Het wordt een tijdperk van instabiele
onevenwichtigheid dat serieuze schade aan de wereldeconomie kan
aantreffen. Met lage rente.
Belangrijk voor de rentestand is ook of Trump ‘America First’ werkelijk
doorzet, handelsovereenkomsten afbreekt, protectionisme doorvoert en
een einde maakt aan een beleid van vrijheid, marktwerking, redelijkheid,
globalisering en de rechten van de mens. Trump maakt de wereld bang, in
plaats van met de wereld samen te werken. Intussen is er wel opwaartse
druk op de Amerikaanse staatsleningen van 10 jaar die sinds september
met 0,6% zijn gestegen tot 2,73% dinsdag en het hoogste rendement in 4
jaar boeken. Ook donderdag steeg de rente hierop verder.
Lagere
belastingen en Trump´s investeringsplan dat de staatsschuld opvoert kan
voor meer inflatie en hogere rente zorgen. De FED zou dit jaar in drie
stappen de rente opvoeren en ook de ECB zou in september zijn
opkoopprogramma van obligaties willen stoppen. Ook de Europese rente
staat onder oplopende druk. De aandelenmarkten begonnen dit jaar met een
forse spurt omhoog, die dinsdag abrupt stagneerde. Maar dit zijn
marginale verschuivingen zonder kans op een trendbreuk.
Intussen leiden de belastingplannen van Trump, die de rijken spekken,
tot een stijging van de staatsschuld van 77% naar 91% van het
Amerikaanse BBP in 2027, maar feitelijk naar 118% omdat de VS heel wat
schulden niet meerekent. Ooit moeten die schulden afgelost worden en als
de rente zou stijgen wordt dat alleen maar moeilijker.
Ik denk
dat de verschuiving van de economische groei van de rijke naar de
Aziatische en ontwikkelingslanden en daardoor de sterke toeneming van
marktconcurrentie een belangrijke factor is in het steeds lager worden
en nog lang laag blijven van de rentestanden. De concurrentiepositie van
de opkomende landen is te sterk voor de EU en de VS. Daar komt bij dat
er wereldwijd nauwelijks projecties zijn voor een hogere economische
groei, meer handel en hogere grondstoffenprijzen.
Ook de Brexit drukt de rente. Uit een nieuw intern
Brits rapport
blijkt dat de Britse economie de komende vijftien jaar 5% minder groei
laat zien als er een ruim vrijhandelsverdrag komt, 8% minder groei als
er geen handelsdeal komt en 2% minder groei in het geval van een softe
brexit, waarbij het Verenigd Koninkrijk toegang behoudt tot de interne
markt van de EU door lidmaatschap van de Europese Economische Ruimte.
Samengevat kun je zeggen dat het sterk toenemende nationalisme zijn
prijs heeft.
De rente kan pas weer omhoog als er meer schulden
zijn afgelost.. Dat vergt bezsuinigingen door overheden die het volk
raken. Precies daarom steekt nationalisme de kop op, ook al kost dat
veel economische groei. Daarbij zijn de EU, VS en Japan democratieën
waarin uiteindelijk de kiezers beslissen over welke regeringen er komen.
Dat is in China niet zo. Daar is maar een politieke partij, daar heerst
een dictatuur. Niet alleen Amerikaans protectionisme, maar ook de
aankomende Brexit leidt per saldo tot verzwakking van de wereldeconomie
en daarmee tot aanhoudende lage rente.
We hebben in alle landen
burgers nodig die verstandige bestuurders kiezen. Niet van die lieden
die gas oogsten en aardbevingen veroorzaken. Maar uit de
Democratie Index
van The Economist blijkt dat maar 5% van de wereldbevolking leeft onder
een ´volledige democratie´ en dat de democratie een recessie doormaakt.
Dit beïnvloedt misschien ook de keuzen die de leiders maken ten aan
zien van de rentestand.Een derde leeft onder een autoritair regime, met
name in China. Noorwegen is het meest democratisch met een cijfer van
9,87 uit 10. Nederland zakte van 9,53 in 2008 naar 8,89 in 2017.
Het lijkt erop dat de financiële
markten
permanent op topniveau draaien waarbij prijscorrecties (crises) steeds
worden gecorrigeerd door fiscale en monetaire politiek van regeringen en
centrale banken. De economie kan niet meer stuk. Het is eenzelfde
euforie of irrationele exuberantie als eind jaren negentig toen het
internet opkwam. Nu werken de voordelen van de informatietechnologie
door in vrijwel alle sectoren van de wereldeconomie waardoor het lijkt
op een gesynchroniseerd globaal herstel, waar veel mensen zich niettemin
van afkeren.
Maar de Centrale Banken zijn tien jaar na de
crisis nog steeds bezig met noodmaatregelen om een nieuwe crisis uit te
stellen. Centrale Bankiers zijn in hun rentebeleid niet meer zelfstandig
en onafhankelijk maar in de greep geraakt van de financiële machten, de
concerns en grote beleggers.
Intussen staat de particuliere
sector er zwak voor in het vergrijzende Amerika. Volgens het ministerie
van Sociale Zaken heeft 34% van de Amerikanen geen besparingen voor een
pensioen en 21% heeft minder dan $10.000 per jaar. Meer dan de helft van
de Amerikanen heeft dus geen eigen oudedagsvoorziening.
De
Amerikaanse babyboomers hebben gemiddeld $263.000 gespaard, minder dan
de helft van wat zij zeggen nodig te hebben. Volgens andere bronnen gaat
meer dan de helft van de Amerikanen failliet met pensioen. Dit drama
gaat de economie en de financiële markten steeds erger affecteren.
Sociale zekerheid wordt steeds belangrijker en de overheid kan het
steeds minder gemakkelijk betalen, laat staan dat hele volksstammen niet
meer mee kunnen doen aan de flamboyante beurzen.
Het idee is
dat de hoogte van de schuld er niet meer toe doet zolang de rente maar
laag blijft en de centrale bankiers houden de rente laag. De
rentepolitiek van FED en ECB leidde tot negatieve rente en een sterke
stijging van de schulden sinds de financiële crisis. Schuld is ook
riskant. Schuld neemt van besparingen en productieve investeringen omdat
er rente betaald moet worden. Elke extra euro schuld remt het rendement
af. Uiteindelijk moet de rekening betaald worden.
Adriaan Meij
AME Research BV
www.ame.nl